چرا توليد داخلي مواد اوليه؟

توليد داخلي مواد اوليه، امتياز بزرگي براي صنايع توليدي محسوب مي‌شود. روند سفارش خارجي، ترخيص گمرك و انتقال به واحد توليدي نسبتاً وقت‌گير، هزينه‌بر و دردسرساز است. معمولاً از آنجا كه سرشكن‌كردن سربارهاي واردات كالا با افزايش حجم سفارش مقدور مي‌گردد، كارخانه‌دار مجبور است نقدينگي زيادي را صرف خريد حجم بالايي از مواد اوليه كند. اين كار گرچه ظاهراً باعث كاهش هزينه حمل و انتقال مي‌گردد، اما از سوي ديگر معضلاتي همچون هزينه‌هاي انبارداري و بالارفتن سرمايه در گردش واحد توليدي را به همراه دارد. دكتر هاشمي كه خود به عنوان يك توليد‌كننده لوله‌هاي كامپوزيتي حجم نسبتاً بالايي از مواد اوليه را مورد مصرف قرار مي‌دهد،‌ در اين راستا مي‌گويد:
" امروزه تهيه مواد اوليه مناسب و نگهداري آن قسمتي از وقت،‌ هزينه و توان توليدكنندگان را به هدر مي‌دهد. اگر مواد اوليه در داخل توليد شود، اين اتلاف‌ها به حداقل مي‌رسد. اتلاف وقت و مشكلات جانبي، براي سازندگان لوله‌هاي فايبرگلاس دردسرهاي زيادي را به وجود آورده است و آن­قدر زياد است كه رفع آنها كم­اهميت­تر از پايين‌آمدن قيمت مواد اوليه نيست. هم‌اكنون يك لوله‌ساز براي پاسخگويي به نياز بازار مجبور است با چندين پارامتر مجهول دست و پنجه نرم كند. از يك سو تنوع نيازها و متناسب با آن تنوع مواد اوليه مورد استفاده، ‌وي را وادار مي‌كند تا انواع مختلفي از مواد اوليه را وارد كشور كند. از سويي اين مواد معمولاً عمر مصرف محدودي دارند و اگر شما نتوانيد آنها را طي اين مدت به مصرف برسانيد، مازاد آن دورريز مي‌شود. بنابراين علاوه بر مدت‌ زماني كه صرف سفارش و تحويل آن مي‌شود، ‌هزينه زيادي صرف نگهداري مي‌شود و گاهي به ناچار بايد رزين فاسد شده در انبار را دور ريخت."

رزين پلي‌استر توليد مي‌شود اما الياف شيشه ......

دهه هشتاد، دهة خوبي براي صنعت كامپوزيت كشور بود؛ چرا كه پس از نزديك دو دهه كه اغلب مواد اوليه صنعت فايبرگلاس از خارج كشور وارد مي‌شد، توليد رزين‌هاي پلي‌استر در كشور رونق گرفت. بسياري از شركت‌هاي رزين‌ساز در اين دهه پا گرفتند و برخي ديگر نيز در اين دهه بود كه توليد اين نوع از رزين را به طور جدي در دستور كار خود قرار دادند. اين حركت توأم با ظهور شركت‌هاي توليدي كه در عرصه‌هايي همچون لوله‌سازي و شناورسازي،‌ حجم انبوهي از اين نوع رزين را مصرف مي‌كردند،‌ تعادل نسبتاً قابل قبولي بين عرضه و تقاضا را فراهم آورد.

گرچه امروزه حجم اصلي رزين پلي‌استر مورد مصرف كشور در داخل توليد مي‌شود، اما هنوز مشكلات فراواني سر راه توليدكنندگان كامپوزيت ايران وجود دارد. دكتر هاشمي با اشاره به اقلامي كه هنوز از خارج وارد مي‌شود اضافه مي‌كند:

" هنوز الياف شيشه در داخل كشور توليد نمي‌شود. همچنين رزين‌‌هاي تخصصي كه در ساخت قطعات پيشرفته و فرايندهايي همچون RTM مورد مصرف واقع مي‌شوند، از خارج تهيه مي‌گردند. حتي بسياري از توليدات داخلي رزين پلي‌استر، مرغوبيت كافي براي توليد لوله را ندارند."

البته در حال حاضر ميزان مصرف رزين‌هاي پليمري تخصصي، كه دكتر هاشمي به آن اشاره مي‌كند، در داخل كشور چندان زياد نيست. بنابراين مي‌توان دريافت كه حجم مصرف داخلي در حدي نيست كه توليدكننده داخلي را ترغيب كند و حضور در بازارهاي خارجي نيز در حال حاضر دشواري‌هاي خاص خود را دارد و نيازمند برنامه‌ريزي و شناخت بيشتري است.

اما آمار مصرف الياف شيشه در كشور، نويدبخش بازار بزرگي براي يك واحد توليدي داخلي است. ظرف تنها سه سال، ميزان ارز خارج‌ شده براي خريد الياف شيشه مورد نياز كشور، با ميزان سرمايه لازم براي احداث يك واحد توليدي يا همان ظرفيت برابري مي‌كند. دكتر هاشمي لزوم توجه به توليد داخلي الياف شيشه را چنين بيان مي‌دارد:

" حدود 40 درصد از هزينه تمام‌شدة محصولات فايبرگلاس مربوط به قيمت مواد اوليه است كه الياف شيشه بيش از نصف اين رقم را به خود اختصاص مي‌دهد. توليد الياف شيشه در داخل مي‌تواند با كاهش هزينه­ها و دردسرها موجبات شكوفاترشدن صنعت كامپوزيت را در ايران فراهم آورد."

اهميت كيفيت در توليد الياف شيشه

براي يك توليدكننده لوله‌هاي فايبرگلاس، كيفيت نهايي نيز همانند قيمت تمام‌شده، يكي از مهمترين پارامترهاي تصميم‌گيري مي‌باشد. او براي آنكه بتواند محصول خود را به مراكزي همچون صنايع نفت و گاز و پتروشيمي بفروشد، بايد وسواس نسبتاً زيادي در انتخاب مواد اوليه به خرج دهد.

هم‌اكنون زمزمه‌هاي نسبتاً اميدواركننده‌اي جهت راه‌اندازي يك واحد توليد الياف شيشه از سوي يكي دو بخش خصوصي يا دولتي داخلي به گوش مي‌رسد. اما آنچه مورد توجه و سوال واحدهاي كامپوزيتي كشور است، كيفيت و قيمت محصول نهايي است. دكتر هاشمي با اشاره به مسئله كيفيت مي‌افزايد:

" علاوه بر پارامتر قيمت، كيفيت نيز از ديگر عوامل تأثيرگذار بر انتخاب الياف مورد مصرف است. هم‌اكنون الياف ارزان‌قيمت در بازار وجود دارند. اما كيفيت آنها چندان قابل اعتماد نيست. از آنجا كه اين مسئله مي‌تواند منجر به فروش‌نرفتن محصول يا افزايش ضايعات توليد شود، توليد كننده ترجيح مي‌دهد از نوع گرانتر و مرغوبتر استفاده نمايد. الياف ژاپني گرانقيمت به مراتب بهتر از الياف چيني و روسي ارزان­قيمت است. چراكه گاه الياف ارزان­قيمت آنقدر ضايعات از خود بر جاي مي‌گذارند كه در نهايت قيمت محصول با اكتساب ميزان اتلاف، گرانتر از محصول توليد‌شده با الياف گرانقيمت ولي مرغوب مي‌شود. اگر كارخانه‌اي بخواهد الياف توليدي خود را در بازار بفروشد، بايد حداقل كيفيت لازم را دارا باشد. هم‌اكنون علاوه بر كارخانه‌هاي آمريكايي توليد الياف شيشه مانند اونزكورنينگ، شركت‌هاي معتبر اروپايي همانند سن‌گوبن نيز به توليد الياف شيشه مشغولند. اگر كارخانه‌اي دانش فني خود را از اين شركت‌ها خريداري كند، مي‌تواند از كيفيت نهايي محصول خود مطمئن باشد. گر چه انتقال دانش فني از اين شركتها گران‌تر از شركت‌هاي چيني و مانند آن است، اما در درازمدت بسيار مورد اعتمادتر و به‌صرفه‌تر خواهد بود. مطمئناً يك محصول بي‌كيفيت حتي اگر هم ارزان باشد، به سختي در بازار فروش خواهد رفت."

آيا توليد الياف شيشه در داخل كشور ارزانتر از خارج خواهد بود؟

با وجود منابع انرژي فراوان و مواد خام موجود در كشور، مي‌توان ادعا كرد كه تحت شرايط سالم اقتصادي و صنعتي، توليد الياف شيشه در ايران بايد از اكثر قريب به اتفاق كشورهاي جهان ارزانتر تمام شود.

اما بعضي از كارشناسان معتقدند موانع اجرايي و شرايط نامساعد اقتصادي مي‌تواند تمام اين مزاياي نسبي را تحت‌الشعاع قرار دهد. مهندس زاهدي كه خود سال‌ها تجربه توليد قطعات كامپوزيتي را دارد، معتقد است كه توليد الياف شيشه در داخل كشور با كيفيت و قيمت مناسبتر از نمونه خارجي امري بسيار بعيد به نظر مي‌رسد. او ضمن تاييد سخنان دكتر هاشمي، به اين نكته اشاره مي­كند و مي‌گويد:

"متأسفانه علي‌رغم تمام مزاياي نسبي همچون انرژي و مواد خام، هزينه‌هاي سربار در ايران بسيار بالاتر از كشورهاي ديگر است. هم‌اكنون عوارض دولتي، بسياري از واحدهاي توليدي را دچار مشكل كرده است. اين عوارض هم باعث تحميل هزينه مالي به توليدكننده و هم موجب واردآمدن زيان وقتي و روحي به صنعت مي‌شود. اگر شما بخواهيد الياف شيشه را مشابه با كيفيت اروپايي در داخل توليد كنيد، هزينه‌هاي سربار به حدي بالاست كه محصول شما گرانتر از نمونه خارجي مي‌شود. آن وقت شايد تنها راه حل فروش محصول، افزايش عوارض گمركي واردات باشد.

در ايران تصميمات بيش از آنكه بر مبناي منفعت ملي لحاظ شود، بر طبق نفع فردي مدير دولتي مربوطه اتخاذ مي‌شود. اين مسئله به اعمال فشارهاي پنهان و غيرقانوني به واحدهاي توليدي مي‌انجامد. تا اين‌گونه موانع از سر راه برداشته نشود، توليد مواد اوليه نمي‌تواند كمك مؤثري براي كاهش قيمت محصول نهايي محسوب شود."

جمع‌بندي

هر چند ممكن است برخي صاحب‌نظران، با نظرات دكتر هاشمي و مهندس زاهدي كم بيان شد موافقت نباشند، ولي به هر حال اين هشدارها و هشدارهاي مشابه بايد مورد توجه مسئولين و سياست‌گذاران صنعتي كشور واقع شود. ما از يك طرف در كشور، قصه توسعة صنايع مبني بر فناوري‌هاي نوين از جمله كامپوزيت را داريم و شايد تصور مي‌كنيم كه حركت به سمت اين صنايع، فرصتي براي رهايي از مشكلات فعلي صنايع موجود كشور است ولي از طرف ديگر، هشدارهاي مذكور نشان مي‌دهد كه زمينه براي سرمايه‌گذاري در صنايع نوين نيز فراهم نشده است و بدين ترتيب صنايع مبتني بر فناوري­هاي نوين نيز به سرنوشت بسياري از صنايع قديمي و ناموفق كشور دچار خواهند شد.